THE MERCK MANUAL MEDICAL LIBRARY: The Merck Manual of Medical Information--Home Edition
Tips for better results

Section

Subject

Topics

Acute pericarditis

Acute pericarditis is een ontsteking van het pericard die plotseling optreedt en vaak pijnlijk is. Als gevolg van de ontsteking komen er vocht en bloedcomponenten, zoals fibrine en rode en witte bloedcellen, in de pericardiale ruimte terecht.

Acute pericarditis ontstaat meestal door een infectie of door andere omstandigheden die het pericard irriteren. Infecties worden meestal door een virus veroorzaakt, maar soms ook door bacteriën, parasieten (waaronder protozoën) of schimmels.

In ziekenhuizen in gebieden waar veel aids voorkomt, is dit soms de meest voorkomende oorzaak van pericarditis waarbij zich extra vocht ophoopt in de pericardiale ruimte (pericardiale effusie). Bij aidspatiënten komen bepaalde infecties voor, waaronder tuberculose, die tot pericarditis kunnen leiden. In westerse landen is minder dan 5% van de gevallen van acute pericarditis het gevolg van tuberculose (tuberculeuze pericarditis), maar in bepaalde streken in India en Afrika geldt dit voor het merendeel van de gevallen.

Ook andere aandoeningen kunnen het pericard irriteren en daardoor acute pericarditis veroorzaken. Hiertoe behoren hartinfarcten, hartoperaties, systemische lupus erythematodes, reumatoïde artritis, nierinsufficiëntie, verwondingen, kanker (zoals leukemie en bij aidspatiënten Kaposi-sarcomen), acuut reuma, een gebrekkig werkende schildklier (hypothyreoïdie), bestralingen en het lekken van bloed uit een aorta-aneurysma (een uitpuilende zwakke plek in de aortawand). Na een hartinfarct ontstaat bij 10 tot 15% van de patiënten binnen de eerste twee dagen een lichte vorm van pericarditis en bij 1 tot 3% na tien dagen tot twee maanden. Ook kan acute pericarditis optreden als bijwerking van bepaalde geneesmiddelen, zoals antistollingsmiddelen (bijvoorbeeld cumarinederivaten en heparine), penicilline, procaïnamide (een middel tegen hartritmestoornissen), fenytoïne (een middel tegen epilepsie) en fenylbutazon (een niet-steroïde ontstekingsremmer).

illustrative-material.figure-short 1

Harttamponnade: de ernstigste complicatie van pericarditis

Harttamponnade: de ernstigste complicatie van pericarditis

Harttamponnade wordt meestal veroorzaakt door ophoping van vocht of bloed tussen de twee lagen van het pericard als gevolg van een tumor, verwonding of operatie. Andere veelvoorkomende oorzaken zijn virale of bacteriële infecties en nierinsufficiëntie. Door de ophoping van bloed of ander vocht ontstaat er druk op het hart, waardoor het pompvermogen wordt aangetast. Daardoor kan de bloeddruk bij inademing snel dalen en abnormaal lage waarden bereiken, terwijl ook de pols verzwakt. Bij de uitademing stijgt de bloeddruk en wordt de pols weer krachtiger. Deze ongewoon sterke schommeling in bloeddruk en pols bij het ademen heet ‘pulsus paradoxus'. De diagnose kan worden bevestigd door echocardiografie (een onderzoek waarbij met ultrasone geluidsgolven een afbeelding van het hart wordt gemaakt). Daarmee kunnen karakteristieke veranderingen worden waargenomen, zoals samendrukking van het hart en de variaties in de bloedstroom door het hart tijdens de ademhaling.

Harttamponnade vereist vaak onmiddellijk medisch ingrijpen. Met een naald of katheter wordt vocht uit het pericard gezogen om de druk op het hart te verminderen. Deze behandeling heet ‘pericardpunctie'. Wanneer de tijdsdruk het toelaat, wordt de verwijdering van het vocht zorgvuldig gecontroleerd met behulp van echocardiografie. Het vocht kan ook worden gedraineerd met een ballonkatheter die via de huid wordt ingebracht via een kleine incisie in de borstwand (beperkte subxifoïde pericardiotomie). Als de oorzaak van de pericarditis onbekend is, kan de arts een vochtmonster uit het pericard naar het laboratorium sturen voor microscopisch onderzoek. Dit onderzoek kan helpen bij het vinden van de oorzaak.

Nadat de druk is weggenomen, moet de patiënt meestal nog enige tijd in het ziekenhuis blijven voor het geval de harttamponnade opnieuw optreedt. De patiënt blijft gewoonlijk 24 uur onder observatie. Hoe lang de patiënt opgenomen blijft, hangt af van de oorzaak van de harttamponnade. Indien er een drain is aangelegd, blijft de patiënt in het ziekenhuis tot er geen vocht meer uit de drain komt en de drain wordt verwijderd.

Indien zich opnieuw harttamponnade voordoet, kan de behandeling worden herhaald of wordt een andere behandeling geprobeerd, zoals een injectie met een stof die het pericardweefsel vernietigt door de vorming van littekenweefsel (sclerotherapie) of operatieve verwijdering van het pericard (pericardectomie).

Symptomen

Acute pericarditis veroorzaakt meestal koorts en pijn op de borst die vaak uitstraalt naar de linker schouder en soms naar de linker arm. De pijn kan lijken op die van een hartinfarct, behalve dat deze gewoonlijk erger wordt bij het gaan liggen, voedsel doorslikken, hoesten of zelfs diep ademhalen. Door de ophoping van bloed of ander vocht in de pericardiale ruimte ontstaat er druk op het hart, waardoor het pompvermogen wordt aangetast. Als die druk te hoog wordt, kan er harttamponnade ontstaan, een aandoening die soms fataal kan verlopen.

Wanneer de acute pericarditis het gevolg van tuberculose is, begint de aandoening sluipend, soms zonder duidelijke symptomen van een longinfectie. Daarbij kunnen koorts en symptomen van hartfalen optreden. Ook kan zich een harttamponnade ontwikkelen.

Acute pericarditis als gevolg van een virusinfectie is meestal pijnlijk, maar duurt niet lang en heeft geen blijvende gevolgen.

Wanneer een acute pericarditis binnen enkele dagen na een hartinfarct ontstaat, worden de symptomen van de ontsteking meestal niet opgemerkt, doordat men zich concentreert op de symptomen van het hartinfarct zelf (see Hartinfarct). Wanneer er tussen tien dagen en twee maanden na het hartinfarct pericarditis ontstaat, treedt deze gewoonlijk op samen met het syndroom van Dressler (postmyocardinfarctsyndroom), dat gepaard gaat met koorts, vochtophoping in de pericardiale ruimte, pleuritis (ontsteking van de vliezen die de longen omgeven), vochtophoping tussen de longvliezen en gewrichtspijn.

Diagnose

De diagnose ‘acute pericarditis' wordt gesteld op basis van de beschrijving van de pijn door de patiënt en de geluiden die te horen zijn wanneer het hart wordt beluisterd met een stethoscoop. Bij pericarditis is er vaak een krakend geluid te horen, dat lijkt op het kraken van een leren schoen, of een ritselend geluid als van dorre bladeren (pericardwrijven). Op basis van deze geluiden kan de arts de diagnose vaak binnen enkele uren of dagen na een hartinfarct stellen.

Met behulp van een thoraxfoto en echocardiografie (een methode waarbij een afbeelding van het hart wordt gemaakt met behulp van ultrasoon geluid (see Echocardiografie en andere echografische procedures)) kan de vochtophoping in de pericardiale ruimte gewoonlijk worden zichtbaar gemaakt. Met echocardiografie kan soms ook de oorzaak worden opgespoord, bijvoorbeeld een tumor. Soms wordt ook elektrocardiografie (ECG) toegepast (see Elektrocardiografie). De resultaten van zo'n ECG kunnen duiden op pericarditis, maar soms is het moeilijk om met deze techniek een pericarditis van een hartinfarct te onderscheiden. Bepaalde oorzaken van pericarditis (bijvoorbeeld leukemie, aids, andere infecties, acuut reuma en een te hoge ureumconcentratie in het bloed als gevolg van nierinsufficiëntie) kunnen worden opgespoord met behulp van bloedonderzoek.

Behandeling en prognose

Ongeacht de oorzaak worden patiënten met pericarditis gewoonlijk in het ziekenhuis opgenomen, waar ze worden behandeld met ontstekingsremmers en pijnstillers, zoals acetylsalicylzuur (aspirine), ibuprofen of andere niet-steroïde ontstekingsremmers (see Niet-steroïde anti-inflammatoire preparaten (NSAID's)), en waar wordt opgelet of er geen complicaties optreden, in het bijzonder harttamponnade. Bij zeer ernstige pijn worden soms opioïde middelen als morfine of corticosteroïden als prednison toegediend. Prednison helpt niet rechtstreeks tegen de pijn, maar brengt verlichting door de ontsteking te remmen. Het gebruik van geneesmiddelen die pericarditis kunnen veroorzaken, wordt indien mogelijk gestaakt.

De verdere behandeling van acute pericarditis hangt af van de oorzaak. Patiënten met nierinsufficiëntie hebben meestal baat bij een verhoging van de dialysefrequentie. Bij kankerpatiënten kan chemotherapie of bestraling het gewenste resultaat opleveren, maar bij hen wordt ook vaak het pericard verwijderd. Bacteriële infecties worden bestreden met antibiotica en drainage om pus uit het pericard te verwijderen.

Eventueel kan vocht uit het pericard worden verwijderd door via een punctie een katheter in het pericard te brengen. Ook is het mogelijk om via een kleine snede onder het borstbeen een stuk van het pericard te verwijderen. Vervolgens wordt dan een slang in de pericardiale ruimte gebracht. Deze procedure, ‘subxifoïde pericardiotomie' of ‘chirurgische drainage' genoemd, wordt vaak toegepast bij vochtophoping als gevolg van een bacteriële infectie. Beide behandelingen werken goed, ze kunnen aan het bed worden uitgevoerd onder plaatselijke verdoving en zorgen ervoor dat het vocht voortdurend wordt afgevoerd.

Bij een steeds terugkerende pericarditis veroorzaakt door een virus of verwonding, of zonder duidelijke oorzaak, kunnen acetylsalicylzuur (aspirine), ibuprofen of corticosteroïden verlichting geven. In sommige gevallen is ook colchicine een effectief middel. Als geneesmiddelen niet effectief zijn, wordt het pericard meestal operatief verwijderd.

Wanneer pericarditis in de eerste uren of dagen na een hartinfarct optreedt, zorgt de behandeling van het infarct zelf, bijvoorbeeld met acetylsalicylzuur (aspirine) en sterke pijnstillers, zoals morfine, gewoonlijk ook voor verlichting van het door pericarditis veroorzaakte ongemak.

De vooruitzichten voor patiënten met pericarditis hangen af van de oorzaak ervan. Wanneer de pericarditis door een virus wordt veroorzaakt, of wanneer geen duidelijke oorzaak is aan te wijzen, herstelt de patiënt gewoonlijk binnen één tot drie weken. Complicaties of recidieven vertragen het herstel. Als de pericarditis wordt veroorzaakt door een kwaadaardige tumor die het pericard is binnengegroeid, overlijdt de patiënt meestal binnen 12 tot 18 maanden.

Last full review/revision February 2003

Back to Top

Previous: Introductie

Next: Chronische pericarditis

Figures
Tables
Disclaimer